Het verhaal van voetbal in Duitsland en Oostenrijk in de eerste helft van de 20e eeuw leest als een filmscript, waarin sport, politiek en nationale identiteit onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. De periode, gekenmerkt door de twee wereldoorlogen en de opkomst van het nationaalsocialisme, zorgde voor ingrijpende veranderingen en complexe gevolgen voor het voetbal in beide landen.
De Anschluss en de gevolgen voor het Oostenrijkse voetbal
Op 12 maart 1938 vond de annexatie van Oostenrijk door het Duitse Rijk plaats, bekend als de Anschluss. Deze gebeurtenis had een enorme impact op alle aspecten van het Oostenrijkse leven, inclusief het voetbal. Voor de Anschluss was Oostenrijk een voetbalsupermacht, met een nationaal elftal dat sterker werd geacht dan het Duitse team. Een deel van het befaamde Wunderteam, het legendarische Oostenrijkse elftal uit de jaren dertig, maakte nog steeds deel uit van de nationale ploeg. Oostenrijk had zich al gekwalificeerd voor het WK van 1938, maar mocht uiteindelijk niet deelnemen. Enkele spelers werden gedwongen zich aan te sluiten bij het Duitse elftal.
De nazi's begonnen met de vervolging van joodse burgers, die een belangrijk deel uitmaakten van de spelers en clubbestuurders in het Oostenrijkse voetbal. Veel spelers vluchtten het land uit, wat leidde tot het verdwijnen of verbieden van verschillende clubs. De Oostenrijkse clubs die de situatie overleefden, werden opgenomen in het Duitse voetbalsysteem, waardoor de Oostenrijkse competities ophielden te bestaan.
Op 3 april 1938 speelde Oostenrijk zijn laatste wedstrijd als onafhankelijke natie tegen Duitsland. Oostenrijk won met 2-0, waarbij Matthias Sindelar, een van de grootste Oostenrijkse voetballers, zijn doelpunt op overdreven wijze vierde voor de ogen van de nazi-leiders. Dit werd gezien als een provocatie tegen degenen die zijn land hadden ingenomen. Sindelar weigerde na de Anschluss voor Duitsland uit te komen, net als enkele van zijn landgenoten.
Rapid Wien: Een Oostenrijkse club in Duitse dienst
Een opmerkelijk gevolg van de Anschluss was de deelname van Oostenrijkse clubs aan de Duitse competities. In 1941 werd Rapid Wien kampioen van de Duitse competitie, een unieke gebeurtenis in de geschiedenis van het wereldvoetbal.
Lees ook: Passie en Kritiek NAC Breda Ultras
In 1939 bereikte Rapid Wien de finale van de Tschammerpokal, destijds de nationale beker van Duitsland. In de finale versloeg Rapid Wien FSV Frankfurt met 3-1, een overwinning die tegen de verwachtingen van de nazi's inging. Hitler gebruikte voetbal vooral als propagandamiddel en wilde de superioriteit van het Duitse ras aantonen door overwinningen op Oostenrijkse teams.
In 1941 bereikte Rapid Wien opnieuw de finale, ditmaal van het Duitse kampioenschap (Gauliga), de voorloper van de Bundesliga. Hun tegenstander was Schalke 04, een club die destijds als het team van de nazi's werd beschouwd. Na een achterstand van 3-0 wist Rapid Wien de wedstrijd om te draaien en met 4-3 te winnen, een comeback die de nazi's opnieuw verraste.
De finale werd gespeeld op 22 juni 1941, dezelfde dag dat Operatie Barbarossa begon, de Duitse invasie van de Sovjet-Unie.
Voetbal als propaganda: Het WK van 1934 en 1938
Het nationaalsocialistische regime in Duitsland en het fascistische regime in Italië gebruikten sport, en in het bijzonder voetbal, als een propagandamiddel om hun ideologie te verspreiden en hun macht te tonen.
Het WK van 1934 in Italië werd door de fascistische leider Benito Mussolini aangegrepen voor grootschalige propaganda. Het Italiaanse elftal, bijgenaamd de zwarthemden, won het toernooi in eigen land, waarbij Mussolini zelf de scheidsrechter aanwees voor de finale. In de halve finale werd Oostenrijk door de zwarthemden verslagen.
Lees ook: Kleding en benodigdheden Uganda
De nazi's in Duitsland pasten hetzelfde principe toe op de Zomerspelen van 1936 in Berlijn en de Winterspelen dat jaar in Garmisch-Partenkirchen. Ook het WK van 1938 was uitermate politiek, met het fascisme en nationaalsocialisme in Italië en Duitsland tegenover de linkse machthebbers in Frankrijk, de organisator van het toernooi.
Voetbal tijdens de Tweede Wereldoorlog
Tijdens de Tweede Wereldoorlog gingen de voetbalcompetities in Duitsland gewoon door, zij het moeizaam. Clubs hadden vaak spelers tekort omdat zij opgeroepen werden voor dienstplicht. Desondanks werden er wedstrijden georganiseerd, vaak met opmerkelijke uitslagen.
Ook in andere landen werd tijdens de oorlog gevoetbald. In Groot-Brittannië werden 'interlands' georganiseerd tussen Engeland, Schotland en Wales. In Oekraïne werd een half elftal geëxecuteerd nadat het had gewonnen van een sterker geacht Duits elftal. In Nederland kreeg het voetbal juist meer populariteit dan voor de oorlog, maar heerste er een sterke antisemitische sfeer op de tribunes.
Zelfs in de concentratiekampen werden soms voetbalwedstrijden georganiseerd, als een vorm van vermaak voor de gevangenen en de bewakers.
Nederland-Oostenrijk: Een lange voetbalgeschiedenis
Nederland en Oostenrijk hebben een lange onderlinge voetbalgeschiedenis. De eerste interland tussen beide landen werd al in 1912 gespeeld. Van de voorgaande 19 duels werden er 9 gewonnen door Nederland, eindigden er 4 in een gelijkspel en gingen er 6 verloren. In de laatste 6 ontmoetingen stapte Nederland telkens als winnaar van het veld.
Lees ook: Steun het Nederlands Elftal met stijl
Een bekende naam in de relatie tussen Nederland en Oostenrijk is Ernst Happel, de legendarische Oostenrijkse trainer die in 1970 met Feyenoord de Europa Cup I won en in 1978 bondscoach was van het Nederlands elftal tijdens het WK in Argentinië.
Het Olympiastadion: Een beladen locatie
Het Olympiastadion in Berlijn, waar het EK voetbal deels plaatsvindt, is een locatie met een beladen geschiedenis. In 1936 vonden hier de Olympische Spelen plaats, die door de nazi's werden gebruikt als een propagandamiddel. Hoewel de schrijnendste laagjes van het nationaalsocialisme zijn weggekrast, zijn er nog steeds sporen van deze periode te vinden op het terrein.
De omgang met het nationaal-socialistisch erfgoed in het Olympiapark is een complex en gevoelig onderwerp dat regelmatig tot discussies leidt. Er zijn verschillende ideeën geopperd om de geschiedenis van het terrein beter te belichten en de bezoekers te informeren over de rol van sport in het Derde Rijk.
tags: #voetbal #duitsland #oostenrijk #geschiedenis